Poprawna forma to „kupować”. „Kupywać” jest błędem językowym, który pojawia się głównie w mowie potocznej i gwarach, na przykład na Mazowszu. W dalszej części wyjaśniam, skąd bierze się ten problem i jak unikać podobnych pomyłek.
Dlaczego „kupywać” uchodzi za błąd?
Czasownik „kupować” to bezokolicznik niedokonany, który odpowiada dokonanemu „kupić”. Oznacza nabywanie czegoś za określoną sumę pieniędzy, pozyskiwanie zawodnika z innego klubu, a potocznie również akceptację czegoś lub danie się oszukać. W słownikach poprawnej polszczyzny forma „kupywać” nie występuje.
Błędna postać wynika z analogii do czasowników takich jak „zakupywać” czy „przekupywać”. Wiele osób zakłada, że skoro od „zakupić” powstaje „zakupywać”, to od „kupić” powinno powstać „kupywać”. Tymczasem to złudna reguła, ponieważ „kupować” łączy się wyłącznie z cząstką –ować, a nie –ywać. Tę informację potwierdza między innymi Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN pod redakcją Andrzeja Markowskiego.
Jak tworzą się czasowniki niedokonane od „-ić”?
W polszczyźnie od czasowników jednokrotnych zakończonych na –ić regularnie powstają formy niedokonane z przyrostkiem –ywać. Dzięki temu widać pary: zakupić – zakupywać, przekupić – przekupywać, dokupić – dokupywać, skupić – skupywać, rozkupić – rozkupywać. Taki schemat wygląda logicznie i często prowadzi do niepoprawnego „kupywać”.
Podstawowa norma brzmi: kupić – kupować, ale zakupywać, odkupywać, wykupywać.
Wyjątkowość czasownika „kupować” podkreślał już Stanisław Szober w Słowniku poprawnej polszczyzny z 1938 roku. Zwracał uwagę, że forma podstawowa zachowuje –ować, natomiast czasowniki przedrostkowe tworzą się przez –ywać.
| Czasownik dokonany | Poprawna forma niedokonana | Uwagi |
| kupić | kupować | wyjątek z cząstką -ować |
| zakupić | zakupywać | regularna forma z -ywać |
| przekupić | przekupywać | regularna forma z -ywać |
| dokupić | dokupywać | dopuszczany też potoczny wariant dokupować |
| skupić | skupywać | dopuszczany też potoczny wariant skupować |
| rozkupić | rozkupywać | potoczny wariant rozkupować |
Od poprawnych form niedokonanych można utworzyć rzeczowniki odczasownikowe: zakupywanie, odkupywanie, wykupywanie, dokupywanie, skupywanie, przekupywanie, rozkupywanie, obkupywanie się oraz podkupywanie. Wszystkie zachowują przyrostek –yw-, co dodatkowo podkreśla regularność tej rodziny wyrazów.
Jakie formy oboczne akceptują słowniki?
Normy współczesne bywają bardziej elastyczne niż te sprzed dekad. Słownik poprawnej polszczyzny PWN pod redakcją Witolda Doroszewskiego z 1973 roku dopuścił formy oboczne dokupować obok dokupywać oraz skupować obok skupywać. To dowód, że postać z –ować zaczęła oddziaływać na starsze formy z –ywać.
Kiedy wybierać formy z „-ywać”?
W tekstach starannych i formalnych lepiej sięgać po formy z przyrostkiem –ywać. Ich potoczne odpowiedniki z –ow- są akceptowane w swobodnej mowie, ale nie budują starannego stylu. Dlatego w dokumentach, artykułach lub pracach pisemnych bezpieczniej używać wariantów: odkupywać, wykupywać, zakupywać, rozkupywać, obkupywać się, podkupywać.
Osobnej uwagi wymaga para okupywać i okupować. Pierwszy czasownik wiąże się z „okupić”, czyli przypłacić coś czymś, osiągnąć coś dużym kosztem – na przykład okupywać winy. Drugi łączy się z rzeczownikiem „okupacja” i oznacza bezprawne zajmowanie jakiegoś miejsca, na przykład okupować budynek podczas protestu.
Jak poprawnie odmieniać ten czasownik w czasie przeszłym?
W czasie przeszłym poprawne są wszystkie formy z tematem kupowa-: kupowałam, kupowałem, kupowałaś, kupowałeś, kupowało. W liczbie mnogiej zapisuje się kupowaliśmy, kupowałyśmy, kupowaliście, kupowali oraz kupowały. Niepoprawne warianty kupywali i kupywaliśmy powielają ten sam błąd co bezokolicznik „kupywać”.
Najczęstsze pomyłki do wyeliminowania
Warto zastąpić błędne konstrukcje poprawnymi odpowiednikami:
- wziąść zamiast wziąć,
- poszłem zamiast poszedłem,
- swetr zamiast sweter,
- szedli zamiast szli,
- waszy i naszy zamiast wasz i nasz,
- dobrzejszy i źlejszy zamiast lepszy i gorszy,
- wzięłem lub wziełem zamiast wziąłem,
- wogle zamiast w ogóle,
- doszłem zamiast doszedłem.
Przykłady poprawnego użycia w zdaniu
Poprawne konstrukcje z czasownikiem „kupować” widać w codziennych zdaniach. Stary przesąd mówi, żeby nie kupować w prezencie zegarów. Władze klubu postanowiły kupować tylko młodych zawodników. Czasem zdarza mi się kupować kota w worku pod wpływem impulsu.
Forma ta pojawia się też w literaturze pięknej. U Czesława Miłosza w „Abecadle” czytamy o wybieraniu się, aby kupować choinkę. Andrzej Stasiuk w „Białym kruku” opisuje ludzi idących sprzedawać i kupować, a Władysław Stanisław Reymont w „Chłopach” używa zwrotu o wzbranianiu kupowania ziemi.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Jaka forma jest poprawna: „kupować” czy „kupywać”?
Poprawna forma to „kupować”. „Kupywać” to błąd językowy stosowany głównie w mowie potocznej.
Skąd bierze się błąd „kupywać”?
Błąd wynika z analogii do czasowników typu „zakupywać” czy „przekupywać”, ale „kupić” tworzy formę niedokonaną przez przyrostek -ować, nie -ywać.
Jak w ogólności tworzą się niedokonane formy od czasowników zakończonych na -ić?
Zwykle tworzy się je przez dodanie przyrostka -ywać, co daje pary typu zakupić–zakupywać czy przekupić–przekupywać.
Kiedy wolno używać form z końcówką -ować zamiast -ywać?
W tekstach oficjalnych i staranniejszych lepiej stosować formy z -ywać, natomiast warianty z -ować bywają akceptowane w swobodnej mowie.
Jak poprawnie odmieniać „kupować” w czasie przeszłym?
W czasie przeszłym używa się tematów kupowa-: np. kupowałem, kupowałaś, kupowaliśmy; formy typu kupywali są niepoprawne.
Czy słowniki dopuszczają jakieś oboczne formy zamiast -ywać?
Niektóre słowniki uznały oboczne warianty, np. dokupować i skupować obok dokupywać i skupywać, ale norma formalna preferuje -ywać.
Jaka jest różnica między „okupywać” a „okupować”?
„Okupywać” wiąże się z sensie przypłacenia czegoś dużym kosztem, a „okupować” oznacza bezprawne zajęcie miejsca, np. blokadę budynku.
